Paslanan Kilise

Halûk Uluhan
12 Eki 2017
2 dakikada okunur

Hiç kilise paslanır mı? Demirden yapılmışsa paslanır tabii.

Peki, demirden kilise yapılır mı? Bizim bildiğimiz, Hz. İsa'nın kiliselerini emanet ettiği Aziz Piyer'dir, ki adı "taş" anlamına gelir. Yani taştan inşa edilmiş kiliselere daha aşinayız. Ancak Haliç kıyısında böyle bir yapı var: Bulgar Kilisesi veya halk ağzıyla "Demir Kilise".

Bulgarlar 9. Yüzyılda - modaya uyarak - zamanın Bulgar Çarı tarafından vaftiz edilip Hristiyan olmuşlar ve böylece Bulgar (Ortodoks) Kilisesi oluşmuş. Bizans ile sürekli çatışma halinde olan Bulgarlar çok acı yenilgilerle baş etmek zorunda kalmış ve sonunda Bizans, yani Hristiyanlaşmış Roma'nın egemenliğine boyun eğmiş.

“Bulgar Kasabı” lakaplı İmparator II. Basil’in 1014 yılındaki bir muharebeden sonra esir aldığı 14.000 Bulgar askerini yüzer kişilik takımlara ayırıp her takımda bir kişinin tek gözüne, diğer 99 kişinin de her iki gözüne mil çektirip, körlerin tek gözlünün öncülüğünde memleketlerine dönmesine izin vermesi hafızalardan hâlâ silinmemiştir mesela.

Rumeli'ye geçişle birlikte Osmanlı'nın sınırlarına dahil ettiği Bulgarlar da Ortodoks'tur ama Rum Kilisesi "çatısı altında" görülürler. Ta ki, 19. Yüzyılda İstanbul'da yaşayan Bulgarlar "Kiliselerde Rumca dua ediliyor, biz anlamıyoruz, kendi dilimizde ibadet isteriz!" diyene kadar. Tabii ki bu gelişmenin altında Fransız İhtilali ve uluslaşma eğilimlerini de aramak gerek.

Padişahtan izin koparılır ve zengin bir Bulgar olan Stefan Bogoridi'nin bağışladığı araziye bir kilise ve papazevi inşaatı için kollar sıvanır. Ahşap, mütevazi bir yapıdır bu ilk kilise ve Aziz Stefan'a adanır. Hem, bağışı yapanın adı da Stefan'dır - iyi uymuştur.

1859'da ise, günümüzde hâlâ duran kilisenin olduğu yerde daha büyük ve kalıcı bir kilise inşası için izinler alınır ve yeniden işbaşı yapılır. Çamur zeminde inşaat zordur. Buharlı bir şahmerdan getirtilir ve birkaç yüz çam ve meşe kazık çakılarak zemin sağlamlaştırılmaya çalışılır, fakat bundan kesin bir sonuç alınamaz. Bir süre sonra toplanan paralar da suyunu çeker ve inşaat durur.

Bu arada geçen zaman içerisinde, Bulgar Ortodoks Kilisesi'nin otosefal bir kilise olarak, "Tüm Ortodokslar Helendir" anlayışındaki Rum kilisesinden ayrılması Osmanlı Sarayı'nın da desteğiyle gerçekleşmiştir artık.

Ne var ki, bir yandan da Bulgarların ayrılması söz konusudur. 1878'de içişlerinde bağımsız, dış işlerinde Osmanlı'ya bağlı Bulgaristan Prensliği kurulur. İşte o prenslik sırasında İstanbul'da, Haliç kıyısında, Rum Patrikhanesi'nin burnunun dibinde, daha önce başlanmış ve yarım kalmış olan kilise inşaatı ivme kazanır. Artık Sofya da devrededir, para vardır. Ermeni mimar Hovsep Aznavur çizer projeyi. Avusturya ve Macaristan oldum olası ünlüdür dökümhaneleriye. Viyana'nın ünlü Waagner şirketiyle anlaşılır. Parçalar fabrikada hazırlanır, bahçesinde kurulur, test edilir, sökülüp Tuna ve Karadeniz üzerinden Haliç'e getirilir - burada, yerinde yeniden kurulmak üzere...